نقش اصلی بریتانیا و سایر قدرت‌های خارجی در به قدرت رسیدن و حمایت از رضا شاه چه بود؟

نقش اصلی بریتانیا در به قدرت رساندن و حمایت از رضا شاه، در چارچوب منافع امپریالیستی بریتانیا و مقابله با نفوذ قدرت‌های دیگر، به‌ویژه شوروی، تعریف می‌شود.

منابع تأکید می‌کنند که رضا شاه دست‌نشانده بریتانیا بود و برای انجام مقاصد آنها در ایران به قدرت رسید.

نقش بریتانیا در به قدرت رساندن رضا شاه

1. برپایی و تاج‌گذاری:
   • منابع تصریح می‌کنند که رضا شاه، که یک افسر در بریگاد قزاق ایران بود، توسط بریتانیا تقویت شد و به قدرت رسید.
   • بریتانیا او را به‌عنوان یک ضدقدرت برای مقابله با خطر بلشویک‌ها پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، که سعی در ایجاد مشکل در ایران داشتند، علم کرد.
   • رضا میرپنج (نام پیشین رضا شاه) سپس در سال ۱۹۲۵ سلسله قاجار را برکنار کرد و خود را شاه اعلام نمود، اقدامی که پارلمان نیز آن را تأیید کرد.
   • بریتانیا تاج‌گذاری رضا شاه را با استفاده از مراسم تاج‌گذاری جرج پنجم به عنوان راهنما، مدیریت کرد.
   • رضا شاه به عنوان یک “دست‌نشانده کلاسیک بریتانیا” ظاهر شد .
2. دلایل استراتژیک بریتانیا:
   • برای بریتانیا، ایران مانند مصر یک دولت حائل برای محافظت از «جواهر تاج»، یعنی هند، بود.
   • در اوایل قرن بیستم، ایران به دلیل نفت برای منافع بریتانیا اهمیت فزاینده‌ای یافت. بریتانیا ۵۱ درصد سهام شرکت نفت ایران و انگلیس را خریداری کرد تا امنیت انرژی نیروی دریایی سلطنتی را تضمین کند.
   • پس از جنگ جهانی اول، ایران به یک جبهه خط مقدم برای امپراتوری بریتانیا تبدیل شد تا تهدید بلشویک را خنثی کند.
   • بریتانیا، به جای حکومت مستقیم بر ایران، کشور را از طریق رشوه و ارعاب تحت سلطه درآورد و از شبکه‌ای از همکاران برای اداره ایران به عنوان یک مستعمره غیررسمی استفاده کرد.
   • بریتانیا از رضا شاه برای انجام کارهای کثیف خود در ایران استفاده کرد، به طوری که برخلاف دهلی نو، نیروهای بریتانیایی در خیابان‌های تهران رژه نمی‌رفتند.

نقش رضا شاه در حمایت از منافع خارجی (بریتانیا)

پس از به قدرت رسیدن، رضا شاه به طرق مختلفی به منافع بریتانیا خدمت کرد:

• سرکوب نفوذ شوروی: او نفوذ شوروی را سرکوب کرد .
• امتیازات نفتی: شاه امتیازات نفتی را برای بریتانیا افزایش داد. در نتیجه، تولید نفت بریتانیا در ایران بین سال‌های ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۸ به شدت افزایش یافت، در حالی که سهم بسیار کمی از درآمد نفت به خزانه ایران می‌رسید (تنها ۱۰٪ بودجه) .
• راه‌آهن استراتژیک: او راه‌آهن سراسری ایران را ساخت که دریای خزر را به خلیج فارس متصل می‌کرد. اگرچه این کار هزینه گزافی برای مالیات‌دهندگان ایرانی داشت، اما هدف استراتژیک آن این بود که استقرار سریع‌تر نیروهای بریتانیایی برای مقابله با شوروی‌ها را ممکن سازد.

نقش سایر قدرت‌های خارجی

نقش سایر قدرت‌ها بیشتر در قالب رقابت و تهاجم دیده می‌شود:

• شوروی: شوروی‌ها پس از انقلاب ۱۹۱۷ سعی در ایجاد ناآرامی در ایران داشتند، که این خود انگیزه بریتانیا برای حمایت از رضا میرپنج بود.
  • در جنگ جهانی دوم، رضا شاه با درگیر شدن با نازی‌های آلمان، بازی خطرناکی را آغاز کرد. در سال ۱۹۴۱، هنگامی که آلمان به روسیه حمله کرد، بریتانیا و شوروی به ایران حمله کردند تا منابع نفتی و دسترسی مداوم به آب‌های گرم را تضمین کنند.
  • رضا شاه همچنین از ترس شوروی، منطقه فیروزه را در سال ۱۹۳۳ به آنها واگذار کرد که امروز ترکمنستان و پایتخت آن (عشق‌آباد) است.
• ایالات متحده و غرب: منابع اشاره می‌کنند که در سال ۱۹۳۱، رضا شاه به باستان‌شناسان خارجی اجازه داد تا ایران را کاوش کنند و آثار باستانی غیرقابل ارزش (از جمله از تخت جمشید) را بار کامیون‌ها کرده و از طریق خلیج فارس خارج کنند. این آثار در نهایت به ایالات متحده و سایر کشورهای مرفه غربی (مانند دانشگاه شیکاگو) رسیدند.

به طور خلاصه، رضا شاه یک دست‌نشانده خونریز بود که در زمان بحران، به جای مبارزه برای کشورش، بیشتر نگران حفظ ثروت خصوصی خود بود و به قدرت‌های امپریالیستی خدمت می‌کرد، نه به مردم خود. او همیشه مطیع قدرت‌های بزرگ بود.

رضا شاه در نهایت توسط بریتانیا تبعید شد . رابرت لایمن، مورخ نظامی، عقب‌نشینی او در برابر تهاجم بریتانیا و شوروی را “یکی از سریع‌ترین تسلیم‌ها در تاریخ” نامید.

می‌توان نقش بریتانیا در به قدرت رساندن رضا شاه را به یک فردی تشبیه کرد که یک نگهبان خصوصی را استخدام می‌کند تا از دارایی‌های ارزشمندش (نفت و موقعیت استراتژیک) در برابر سارقان بزرگ (شوروی) محافظت کند، به او حقوق ناچیزی (سهم کم از درآمد نفت) می‌دهد، و به او اجازه می‌دهد تا از بقیه اموال (خزانه و زمین‌های ایران) برای حفظ نظم و کنترل داخلی به نفع کارفرما استفاده کند. در این تشبیه، رضا شاه در وهله اول خادم بریتانیا بود.