چالشهای اصلی بازرسان آژانس در شناسایی سایتهای مخفی ایران چیست؟
بر اساس اطلاعات موجود در منبع ارائهشده، بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) با مجموعهای از چالشهای پیچیده و ساختاری برای شناسایی و نظارت بر سایتهای مخفی ایران مواجه هستند.
این چالشها عمدتاً ناشی از استراتژی «عمق و فریب» (depth and deception) است که نظارت مؤثر را تقریبا غیرممکن کرده است.
مهمترین این چالشها عبارتند از:
۱. ناکارآمدی نظارت ماهوارهای بر تاسیسات عمیق یکی از بزرگترین مشکلات این است که اگرچه ماهوارهها میتوانند فعالیتهای سطحی (مانند جادهسازی و خاکبرداری) را رصد کنند، اما پس از تکمیل ساختوساز و پوشاندن ورودیها، قادر به دیدن داخل کوهها یا تونلهای عمیق نیستند.
تاسیسات جدیدی مانند آنچه در «کوه کلنگگزلا» (Pickaxe Mountain) ساخته شده، ممکن است تا ۴۷۵ فوت (حدود ۱۴۵ متر) در عمق زمین باشند که بسیار عمیقتر از سایت فردو است و ماهوارهها هیچ دیدی نسبت به آنچه در آنجا میگذرد ندارند.
۲. وجود «سایتهای ارواح» (Ghost Sites) و فقدان اطلاعات پایه سایتهایی وجود دارند که ایران هرگز آنها را به آژانس اعلام نکرده است.
به عنوان مثال، در تاسیسات «کوه کلنگگزلا»، هیچ بازرسی تاکنون پا به درون آن نگذاشته، هیچ دوربینی نصب نشده و هیچ اندازهگیری اولیهای (Baseline measurements) انجام نشده است.
این یعنی آژانس هیچ دادهای برای مقایسه ندارد و نمیداند آیا این سایتها فعال هستند یا چه موادی در آنها نگهداری میشود.
۳. جابجایی و اختفای مواد هستهای بازرسان با مشکل جابجایی سریع مواد روبرو هستند.
پیش از حملات ذکر شده در متن، تصاویر ماهوارهای کاروانهایی از کامیونها را نشان میدادند که در شب تردد میکردند، اما آژانس نتوانست تأیید کند چه چیزی جابجا میشود.
در نتیجه، آژانس اکنون نمیداند مکان دقیق اورانیوم غنیشده کجاست، آیا در سایتهای بمباران شده باقی مانده یا به سایتهای امن و ناشناخته منتقل شده است.
۴. ممانعت از دسترسی به بهانههای امنیتی و ایمنی ایران به بازرسان اجازه دسترسی به سایتهای خاص را نمیدهد.
- بهانههای ایمنی: پس از حملات، ایران ادعا کرد که تاسیسات به دلیل ناپایداری سازه، مهمات عملنکرده و آلودگی رادیواکتیو خطرناک هستند و به این بهانه مانع ورود بازرسان شد.
- خط قرمزهای نظامی: مقامات ایرانی صراحتاً اعلام کردهاند که هرگز اجازه بازرسی از تاسیسات مربوط به امنیت ملی و سایتهای نظامی را نخواهند داد.
- این در حالی است که ممکن است مواد هستهای در همین شبکههای گسترده تونلهای نظامی و شهرهای موشکی پنهان شده باشند.
۵. شبکه گسترده و ناشناخته تونلها ایران شبکهای عظیم از تاسیسات زیرزمینی (شامل شهرهای موشکی و پایگاههای دریایی) ساخته است که برخی تا عمق ۵۰۰ متری زمین قرار دارند.
آژانس نمیداند کدامیک از این صدها پایگاه ممکن است برای پنهان کردن سانتریفیوژها یا ذخایر اورانیوم استفاده شود.
در مجموع، آژانس با وضعیتی روبروست که در آن باید بر چیزی نظارت کند که نه میبیند، نه مکانش را میداند و نه اجازه دسترسی به آن را دارد.
نظرات کوه کلنگازلا چه تفاوتهایی با سایت غنیسازی فردو دارد؟
بر اساس منابع ارائهشده، سایت جدید در «کوه کلنگگزلا» (Pickaxe Mountain) تفاوتهای اساسی و نگرانکنندهای با سایت غنیسازی فردو دارد.
این تفاوتها عمدتاً در عمق، ابعاد و وضعیت نظارتی سایت خلاصه میشوند:
۱. عمق بسیار بیشتر سایت فردو در عمق ۸۰ تا ۹۰ متری (۲۶۰ تا ۳۰۰ فوتی) زمین ساخته شده است.
در مقابل، سایت کوه کلنگگزلا دارای ورودیهایی در ارتفاعات مختلف است که نشان میدهد تالارهای اصلی آن ممکن است در عمق ۱۱۰ تا ۱۴۵ متری (۳۶۰ تا ۴۷۵ فوتی) قرار داشته باشند.
این یعنی سایت جدید حدود ۵۰ درصد عمیقتر از فردو است و بمبهای سنگرشکنی مانند MOP که برای نفوذ تا عمق ۲۰۰ فوتی طراحی شدهاند، عملاً قادر به دسترسی به تالارهای اصلی آن نیستند.
۲. وضعیت اطلاعاتی و نظارتی (سایت ارواح) تفاوت کلیدی دیگر در اطلاعات موجود نزد آژانس بینالمللی انرژی اتمی است. فردو یک سایت اعلامشده بود که بازرسان قبلاً به آن دسترسی داشتهاند، دوربینها در آن نصب شده بود و اندازهگیریهای پایه (Baseline measurements) از آن وجود داشت.
اما کوه کلنگگزلا یک «سایت ارواح» (Ghost Site) محسوب میشود؛ آژانس هرگز به داخل آن راه نیافته، هیچ دوربینی در آن نصب نشده و هیچ اطلاعات پایهای از فعالیتهای درون آن وجود ندارد.
۳. ابعاد و ساختار طبق تحلیلهای تصاویر ماهوارهای، تاسیسات کوه کلنگگزلا بزرگتر از فردو است.
تونلهای آن عریضتر و تالارهای آن عمیقتر هستند. همچنین، ساختوساز در این سایت پس از حملات ژوئن ۲۰۲۵ به سایر سایتها، با سرعت و شدت بیشتری (شامل تقویت ورودیها) ادامه یافته است.
۴. موقعیت مکانی فردو در ۳۰ کیلومتری شمال قم واقع شده است، در حالی که کوه کلنگگزلا در حدود یک مایلی (۱.۶ کیلومتری) جنوب تاسیسات اصلی نطنز در مرکز ایران قرار دارد.
به طور خلاصه، در حالی که فردو یک سایت مستحکم اما شناختهشده بود، کوه کلنگگزلا تاسیساتی عمیقتر، بزرگتر و کاملاً ناشناخته است که خارج از دید و دسترس بازرسان و حتی بمبهای سنگرشکن قرار دارد.
عمق بسیار زیاد تونلها چه تاثیری بر کارایی بمبهای سنگرشکن آمریکا دارد؟
بر اساس اطلاعات موجود در منابع، عمق بسیار زیاد تونلهای جدید ایران تأثیر چشمگیری بر کارایی بمبهای سنگرشکن آمریکا گذاشته و عملاً آنها را در برابر نابودی کامل تاسیسات اصلی ناکارآمد کرده است.
نکات کلیدی در مورد این محدودیتها عبارتند از:
۱. محدودیت فنی بمبهای GBU-57 (MOP) قویترین سلاح متعارف در زرادخانه آمریکا، بمب ۳۰ هزار پوندی GBU-57 (نفوذگر مهمات انبوه یا MOP) است که تنها توسط بمبافکنهای B-2 حمل میشود.
این بمبها برای نفوذ به ۶۰ متر (۲۰۰ فوت) بتن مسلح قبل از انفجار طراحی شدهاند.
۲. اختلاف فاحش میان قدرت نفوذ بمب و عمق اهداف تاسیسات ایران اکنون در اعماقی قرار دارند که بسیار فراتر از برد این بمبهاست:
- سایت فردو: در عمق ۸۰ تا ۹۰ متری (۲۶۰ تا ۳۰۰ فوتی) قرار دارد که در حال حاضر فراتر از حد نهایی نفوذ ۲۰۰ فوتی MOP است.
- کوه کلنگگزلا (سایت جدید): برآورد میشود تالارهای اصلی آن در عمق ۱۱۰ تا ۱۴۵ متری (۳۶۰ تا ۴۷۵ فوتی) باشند.
- پایگاههای موشکی و دریایی: برخی از این تاسیسات تا عمق ۵۰۰ متری (۱۶۴۰ فوتی) زمین حفر شدهاند.
منابع تصریح میکنند که بمبهای MOP «حتی نزدیک» به این اعماق هم نمیرسند.
۳. آسیب سطحی در برابر بقای هسته مرکزی اگر آمریکا اقدام به بمباران این سایتهای عمیق کند، نتیجه عملیاتی محدود خواهد بود:
- آنچه نابود میشود: زیرساختهای سطحی، ورودی تونلها، سیستمهای تهویه و جادههای دسترسی تخریب میشوند.
- آنچه سالم میماند: تالارهای اصلی، سانتریفیوژها، موشکها و ذخایر اورانیوم که در اعماق زیاد قرار دارند، دستنخورده باقی میمانند.
۴. امکان بازیابی سریع تجربه حملات ژوئن ۲۰۲۵ نشان داد که حتی پس از بمباران ورودیها، ایران توانست با پاکسازی آوار، تعمیر جادهها و احتمالاً استفاده از «ورودیهای ثانویه و مخفی» که ماهوارهها ندیده بودند، دسترسی به تاسیسات را بازیابی کند.
در نتیجه، عمق زیاد تونلها باعث شده است که آمریکا با وضعیتی روبرو شود که در آن میتواند به «پوسته» تاسیسات آسیب بزند، اما قادر به نابودی «محتوای» آنها (سانتریفیوژها و مواد هستهای) نیست و این امر گزینه نظامی برای توقف برنامه هستهای را عملاً بیاثر کرده است.
